nomadicNomadic civilization: historical researchNomadic civilization: historical research2782-3377Калмыцкий государственный университет им. Б.Б. Городовикова10.53315/2782-3377-2024-4-4-66-74nomadic-134Research ArticleТЕОРИЯ И ИСТОРИЯ КУЛЬТУРЫTHEORY AND HISTORY OF CULTUREТод үсгийн ḱa-гийн онцлогFeatures of the letter K in the Oirat writing “todo bichig”ХөхийнБямбажавKhukhiinBiambazhav

Хөхийн Бямбажав, Монгол хэл, хэл шинжлэлийн тэнхимийн докторант

Khukhiin Biambazhav, Doctoral student at the Chair of Mongolian Language and Linguistics

kbyambajav@gmail.comМонгол Улсын Их Сургууль, Шинжлэх Ухааны СургуульРоссияSchool of Sciences, National University of MongoliaRussian Federation202418012025446674Copyright © Хөхийн Б., 20252025Хөхийн Б.Khukhiin B.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.nomadic-kalmsu.ru/jour/article/view/134

Тод үсэгт байдаг авиазүй болон үсэгзүйн талаараа өвөрмөц онцлогтой нэгэн үсэг бол хамжих ḱa үсэг юм. Өмнө нь эрдэмтэд судалгаандаа хэрхэн авч тусгасныг үүнд нэгтгэн дүгнэлээ. ḱа үсгийн онцлогийг тодруулахын тулд сонгодог монгол бичгийн өмнөх үеийн бичгийн дурсгалууд, тод үсгийн дурсгалуудыг гол баримт болгон ашиглав. Энэхүү үсгийн уг язгуур нь юу болох, тод үсгийн хөгжлийн явцад энэ үсгээр зарим нутагт өөр авиалбарыг орлуулан тэмдэглэсэн, галиг үсгийг болон гадаад үгийг тэмдэглэх болсон шалтгаан зэргийг уйгаржин монгол бичгийн уламжлал болон тод бичгийн онцлог, үсэгзүйн үүднээс тодруулан тайлбарлаж, өөрийн саналаа дэвшүүлэв.

Тод үсэгт байдаг авиазүй болон үсэгзүйн талаараа өвөрмөц онцлогтой нэгэн үсэг бол хамжих ḱa үсэг юм. Өмнө нь эрдэмтэд судалгаандаа хэрхэн авч тусгасныг үүнд нэгтгэн дүгнэлээ. ḱа үсгийн онцлогийг тодруулахын тулд сонгодог монгол бичгийн өмнөх үеийн бичгийн дурсгалууд, тод үсгийн дурсгалуудыг гол баримт болгон ашиглав. Энэхүү үсгийн уг язгуур нь юу болох, тод үсгийн хөгжлийн явцад энэ үсгээр зарим нутагт өөр авиалбарыг орлуулан тэмдэглэсэн, галиг үсгийг болон гадаад үгийг тэмдэглэх болсон шалтгаан зэргийг уйгаржин монгол бичгийн уламжлал болон тод бичгийн онцлог, үсэгзүйн үүднээс тодруулан тайлбарлаж, өөрийн саналаа дэвшүүлэв.

Тод үсэгүсэгзүйхамжих ḱa үсэгТод үсэгүсэгзүйхамжих ḱa үсэгReferencesБобровников, А. (1849). Грамматика монгольско-калмыцкого языка. Казань.Bobrovnikov, A. (1849). Grammar of the Mongolian-Kalmyk language. Kazan.Жамьян, Г. (1970). Тод үсгийн зөв бичих дүрэмд урт эгшигийг хэрхэн тэмдэглэсэн тухай асуудалд. SM. VII. 20. Улаанбаатар. 257–270.Jamyan, G. (1970). Tod үsgiin zөv bichih duremd urt egshigiyg kherkhen temdeglesen tuhay asuudald [To the problem of how long vowels are marked in clear script]. SM. VII. 20. Ulaanbaatar. 257–270.Жамьян, Г. (1993). Ойрадын Равжамба Зая бандида Намхайжамцын зохиосон тод үсэг. Kele ba orčiγulγa. Kökeqota. 1. 50–62.Jamyan, G. (1993). Oyradyn Ravzhamba Zaya bandida Namkhayzhamtsyn zohioson tod useg [Clear script’s letters composed by Oirad Ravjamba Zaya bandida Namkhaijamts]. Kele ba orčiγulγa. Kökeqota. 1. 50–62.Заяабаатар, Д. (2011). XIII–XVI зууны монгол бичгийн дурсгалын авиазүй, үгзүйн тогтолцоо. Улаанбаатар.Kara, G. (1972). Books of Mongolian nomads. Moscow.Кара, Д. (1972). Книги монгольских кочевников. Москва.Kara, G. (2009). Dictionary of Sonom Gara’s Erdeni-yin sang: A Middle Mongol Version of the Tibetan Sa-skya legs bshad: Mongol-English-Tibetan (Brill’s Inner Asian library; v. 23). Leiden: Boston.Лувсанбалдан, Х. (1975). Тод үсэг, түүний дурсгалууд. Ред. Ц. Дамдинсүрэн. Улаанбаатар.Kara, G. (2011). The “ǰirüken-ü tolta” Ascribed to Chos-kyi ’Od-zer. Mongolian Studies. 33. 49–72.Позднеев, А. М. (1911). Калмыцко-русский словарь в пособие к изучению русского языка в калмыцких начальных школах. СПб.: Тип. Имп. Акад. наук.Luvsanbaldan, H. (1975). Clear script and its monuments. Ed. Ts. Damdinsuren. Ulaanbaatar.Попов, А. (1847). Грамматика калмыцкого языка. Казань.Pozdneev, A. M. (1911). Kalmyk-Russian dictionary as a manual for studying Russian in Kalmyk primary schools. SPb.: Type. Imp. Acad. of sciences.Шагдарсүрэн, Ц. (2001). Монголчуудын үсэг бичигийн товчоон: Үсэг зүйн судлагаа. Улаанбаатар: Урлах эрдэм.Popov, A. (1847). Grammar of the Kalmyk language. Kazan.Kara, G. (2009). Dictionary of Sonom Gara’s Erdeni-yin sang: A Middle Mongol Version of the Tibetan Sa-skya legs bshad: Mongol-English-Tibetan (Brill’s Inner Asian library; v. 23). Leiden: Boston.Shagdarsuren, C. (2001). Mongolchuudyn useg bichigiin tovchoon: useg zuyn sudlaga. Ulaanbaatar: Urlah erdem.Kara, G. (2011). The “ǰirüken-ü tolta” Ascribed to Chos-kyi ’Od-zer. Mongolian Studies. 33. 49–72.Tumurtogoo, D. (2006). Mongolian Monuments in Uighur-Mongolian Script (XIII–XVI centuries): Introduction, Transcription and Bibliography. With the Collaboration of G.Cecegdari. Language and Linguistics Monograph Series A-11. Taipei: Institute of Linguistics, Academia Sinica.Tumurtogoo, D. (2006). Mongolian Monuments in Uighur-Mongolian Script (XIII–XVI centuries): Introduction, Transcription and Bibliography. With the Collaboration of G.Cecegdari. Language and Linguistics Monograph Series A-11. Taipei: Institute of Linguistics, Academia Sinica.Zayaabaatar, D. (2011). Phonology and lexical system of Mongolian written monuments of the 13th-16th centuries. Ulaanbaatar.

The authors declare that there are no conflicts of interest present.