nomadicNomadic civilization: historical researchNomadic civilization: historical research2782-3377Калмыцкий государственный университет им. Б.Б. Городовикова10.53315/2782-3377-2025-5-1-52-61nomadic-140Research ArticleТЕОРИЯ И ИСТОРИЯ КУЛЬТУРЫTHEORY AND HISTORY OF CULTUREМонголын эртний уран зохиол дахь байгаль, экологийн сэдвийн уламжлалTraditions of nature and ecology themes in ancient Mongolian literatureWurigamala.Wurigamala.

МУИС-ын докторант

Улаанбаатар

PhD Student

Ulaanbaatar

sugleg99@gmail.comМонГУМонголияNational University of MongoliaMongolia202506042025515261Copyright © Wurigamala .., 20252025Wurigamala ..Wurigamala ..This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.nomadic-kalmsu.ru/jour/article/view/140

Зохиогч уг нийтлэлдээ туулийн зохиол, сайн сайхны ерөөл, магтаал, шүлгийн тодорхой жишээн дээр үндэслэн байгаль хамгаалал, экологийн сэдэвт монгол ардын аман зохиол, орчин үеийн яруу найргийн бүтээлийн ангилалыг толилуулжээ. Уул, мод газар дэлхий хөндөж мод огтлох, ургамлын үндэс сүйтгэх, амьтныг ихээр агнах, үүр ноохойг эвдэх зэргээр хилэгнүүлбэл савдаг уурлана, гол ус бохирдуулвал лус хилэгнэнэ гэх мэт номлол сургаал нь Монгол аман зохиолд төлөвшсөн байдаг. Өдгөө ч Монгол хүмүүст байгаль эхтэйгээ хэрхэн зүй зохистой харьцах үндсэн зарчим, чиг шугамыг тогтоож ард түмний дунд байгалиа дээдлэх, хайрлах, хамгаалах үзэл санаа энэ хэлбэрээр өнөө хүртэл оршин тогтнож байгаа билээ. Монголын эртний уран зохиолд эх дэлхий, уул, ус, тэнгэр газар, ургамал ногоо, ан амьтанг магтан дуулж, хайрлан хамгаалж ирсэн үзэл санаа маш их байдаг. Магтаал ерөөл, үлгэр домог, туульс зохиол, шүлэг яруу найрагт байгаль дэлхий, уул ус, ургамал ногоогоо хүндлэн дээдлэж, магтан биширсэн хэсэг гарах нь түгээмэл аж. Энэ нь хойч үедээ ан амьтнаа хайрлан хамгаалах, уул усаа “эзэнтэй”, “амьд” хэмээн дээдлэн онгон дагшинаар нь хадгалан хамгаалж ирэхэд их нөлөө үзүүлжээ. Өдгөө нь энэ үзэл санаа, уламжлал хэвээр байгаа бөгөөд Монголчууд бидний байгаль хамгаалах ойлголт мэдлэгийг гол суурь болж ирсэн байна.

In this article, the author presents a classification of Mongolian folklore and modern poetic works on the themes of nature conservation and ecology, based on specific examples of epics, blessings, praise, and poems. The teachings of the Mongolian people, such as cutting down trees, destroying plant roots, hunting animals, and breaking nests, are wellestablished in Mongolian folklore. Even today, the Mongolian people have established basic principles and guidelines for how to properly interact with mother nature, and the idea of respecting, loving, and protecting nature has survived to this day. There are many ideas in ancient Mongolian literature that praise, love, and protect mother earth, mountains, water, heaven, earth, plants, and animals. It is common to find passages in praise, legends, epics, and poems that praise and admire nature, mountains, water, and plants. This has had a great influence on future generations to love and protect their animals, and to respect and protect their mountains and water as “owners” and “living” and to preserve them in their pristine state. Today, this idea and tradition remains, and it has become the main foundation of our Mongolian understanding of nature conservation.

 

Монголын эртний урангол бүтээлүүдбайгаль дэлхийтэнгэрнар сар шүтлэг бишрэлAncient Mongolian artmajor worksnatureearthskysun and moon worshipReferencesАлимаа, А., Цэвээндорж, Д. (2020). Байгаль, экологийн сэдэвт монголын аман болон орчин yеийн яруу найргийн бyтээлyyд (= Произведения устной и современной поэзии о природе и экологии). Бюллетень Калмыцкого научного центра РАН. 2 3. 189–206.Alimaa, A., Tsevëndorj, D. (2020). Works of Mongolian oral and modern poetry on nature and ecology. Bulletin of the Kalmyk Scientific Center of the Russian Academy of Sciences. 2 3. 189–206.Бичурин, Н.Я. (Иакинф) (1950). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. I–III. Москва; Ленинград: Изд-во АН СССР.Bichurin, N.Ya. (Iakinf) (1950). Collection of information about the peoples living in Central Asia in ancient times. I–III. Moscow; Leningrad: Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR.Ганхуяг, Н. (2011). XIX зууны суут соён гэгээрүүлэгч Д. Равжаагийн Цаасан шувуу тэргүүт алтан сургаал. Улаанбаатар: Китаб.Cendina, A. D. (2014). Damdinsuren and the collection of Akademik Tsendin's book. Vostok of the country and people. 35. 359–370.Дамдинсүрэн, Ц. (1960). Ардыг тэжээхүй дусал нэрт шашдирын тайлбар Чандманийн чимэг. CSMТ. Fasc. 2. Улаанбаатар.Damdinsuren, Ts. (1960). The Interpretation of the Famous Shashdir Chandmaniyin Chimeg. CSMT. Fasc. 2. Ulaanbaatar.Дамдинсүрэн, Цэндийн (2017). Эрдэм шинжилгээний бүтээлийн чуулган IV боть. Монгол уран зохиолын дээж зуун билиг оршвой (Нэгдүгээр дэвтэр). Эрхлэн хэвлүүлсэн А. Д. Цендина, Р. Отгонбаатар. Хөрвүүлж, хэвлэлд бэлтгэсэн А. Амарсанаа, Н. Бямбасүрэн. Улаанбаатар.Damdinsuren, Ts. (2017). Conference of scientific works, volume IV. Mongolian literature sample, hundred bilig orshvoy (First volume). Published by A. D. Tsendina, R. Otgonbaatar. Translated and prepared for publication by A. Amarsanaa, N. Byambasuren. Ulaanbaatar.Загдсүрэн, У. (1970). Хан Хөхуйн магтаал. Монголын судлал. Studia mongolica Instituti linguae et litterarum Akademiae scientiarum Reipublicae populi Mongolici. VII (10). 119–132.Gankhuyag, N. (2011). The Golden Teachings of the Great Enlightener of the 19th Century D. Ravjaagiin, The Paper Kite. Ulaanbaatar: Kitab.Лувсандондов, С. (1960). Хан Хөхүйн магтаал. "Цог" сэтгүүл. 1.Luvsandondov, S. (1960). Praise of Khan Khokhuyin. "Tsog" magazine. 1.Неклюдов, С.Ю. (2019). Фольклорный ландшафт Монголии. Миф и обряд. Москва: Индрик.Neklyudov, S.Yu. (2019). Folklorny landscape of Mongolia. Myth and ritual. Moscow: Indrik.Омакаева, Э. У. (2009). Фольклорный поэтический текст монголоязычных народов сквозь призму этнолингвистических и кросс-культурных контактов: история и современность. Прошлое и настоящее монгольских народов: Олон улсын эрдэм шинжилгээний хоердугаар чуулган = Материалы II международной конференции, Улаанбаатар, 28–30 августа 2007 года / Research Institute for languages and cultures of Asia and africa Tokyo University of Foreign Studies = Исследовательский институт языков и культур Азии и Африки, Токийский университет зарубежных исследований. Улаанбаатар: Исследовательский институт языков и культур Азии и Африки. 342–351.Omakaeva, E. U. (2009). Folkloric poetic text of Mongolian nations through the prism of ethnolinguistic and cross-cultural contacts: history and modernity. Прошлое и простовеним монголских народов: The Second International Research Conference = Material II International Conference, Ulaanbaatar, August 28-30, 2007 / Research Institute for languages and cultures of Asia and Africa Tokyo University of Foreign Studies Ulaanbaatar: Issledovatelsky Institute of Languages and Cultures of Asia and Africa. 342–351.Омакаева, Э. У. (2024). Метеорологические и астрономические знания монголоязычных кочевников в зеркале природно-ландшафтного лексикона в погодно-климатическом дискурсе: на материале фольклорных и художественных текстов. Nomadic Civilization: Historical Research. 4(2). 105–114. DOI 10.53315/2782-3377-2024-4-2-105-114.Omakaeva, E. U. (2024). Meteorological and astronomical knowledge of Mongolian nomads in the mirrors of the natural-landscape lexicon and weather-climatic discourse: on the material of folkloric and artistic texts. Nomadic Civilization: Historical Research. 4(2). 105–114. DOI 10.53315/2782-3377-2024-4-2-105-114.Сүхбаатар, Г. (1971). Сяньби. Улаанбаатар: ШУАХ.Suglegmaa, Kh. (2021). Scientific research works on the prominent poet of Mongolia Danzan Ravjaa in the world's Mongolian Studies / Kh. Suglegmaa, M. Tumurbaatar. Eurasian Union of Scientists. Series: Philology, Art History and Cultural Studies. 5(86). 10–14.Сүхбаатар, Г. (1980). Хунну. Улаанбаатар: ШУАХ.Sukhbaatar, G. (1971). Xianbi. Ulaanbaatar: SHUAH.Цендина, А. Д. (2014). Академик Цэндийн Дамдинсурэн и коллекция его книг. Страны и народы Востока. 35. 359–370.Sukhbaatar, G. (1980). Hunnu. Ulaanbaatar: SHUAH.Suglegmaa, Kh. (2021). Scientific research works on the prominent poet of Mongolia Danzan Ravjaa in the world's Mongolian Studies / Kh. Suglegmaa, M. Tumurbaatar. Eurasian Union of Scientists. Series: Philology, Art History and Cultural Studies. 5(86). 10–14.Zagdsuren, U. (1970). Praise of Khan Khokhuyin. Mongolian studies. Studia mongolica Instituti linguae et litterarum Akademiae scientiarum Reipublicae populi Mongolici. VII (10). 119–132.

The authors declare that there are no conflicts of interest present.