nomadicNomadic civilization: historical researchNomadic civilization: historical research2782-3377Калмыцкий государственный университет им. Б.Б. Городовикова10.53315/2782-3377-2025-5-3-48-58nomadic-156Research ArticleТЕОРИЯ И ИСТОРИЯ КУЛЬТУРЫTHEORY AND HISTORY OF CULTUREШар Цоржийн намтар бүтээлийг сүвэгчлэхүйIn search of the biography and works of Shar TsorjНаранцэцэгД.NarantsetsegD.

Наранцэцэг Д., доктор (Ph.D), профессор

Монгол Улс

D. Narantsetseg, Ph.D., Professor

Ulaanbaatar

narantsetseg_d@mas.ac.mnШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнМонголияInstitute of Language and Literature, Mongolian Academy of SciencesMongolia202505102025534858Copyright © Наранцэцэг Д., 20252025Наранцэцэг Д.Narantsetseg D.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.nomadic-kalmsu.ru/jour/article/view/156

Намтар бол Төвдийн оюун санааны утга зохиолын төрөл зүйл бөгөөд Дарма (заах) зам дээр ахиц дэвшлийн тухай өгүүлдэг. Оюун санааны намтар буюу агиографи бөгөөд нампар тарпа (Tib)-аас товчилсон нэр юм: རྣམ་ པར་ ཐར་ པ་, rnam par thar pa), энэ нь шууд утгаараа ‘бүрэн чөлөөлөлт’ гэсэн утгатай. Монголчуудын төвөд хэлт утга зохиолын хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсан зохиолчдын нэг нь Халхын Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошууны Баян овоо хийдийн лам, Шар цорж хэмээн олноо алдаршсан Дагважанцан (1855-1927) юм. Шар цоржийн бие даасан намтар гэж үгүй бололтой. Бид түүний бичсэн зан үйлийн ном зохиолыг хараахан олж чадаагүй хэдий ч тэрбээр төвөд хэлээр шүлэглэн бичсэн Монголын 8 богдын 9 намтар, солдэв болоод монгол хэлээр бичсэн Шударга дөлгөөн хааны зохиосон шүлэг маани зэрэг зохиолыг бичсэн нь тодорхой болоод байна. Судалгааны сэдвийн ач холбогдол нь Монголын бурханы шашны түүхэнд ул мөрөө үлдээсэн Дагважанцангийн намтрыг судлах шаардлагатай байгаатай холбоотой юм. Энэ асуудлыг шийдэх нь Монгол дахь шашны болон түүхэн үйл явцыг ойлгоход чухал ач холбогдолтой.

A biography is a Tibetan spiritual literary genre that tells about progress on the path of Dharma (teaching). It is a spiritual biography or hagiography, and is an abbreviation of nam par thar pa (Tib: རྣམ་ པར་ ཐར་ པ་ rnam par thar pa), which literally means ‘complete liberation’. One of the writers who made a significant contribution to the development of Tibetan literature among the Mongolians was Dagvajantsan (1855-1927), a lama of Bayan Ovoo Monastery in the Gobi Munban Wang district of the Tusheet Khan aimag of Khalkha, popularly known as Shar Tsorj. There seems to be no independent biography of Shar Tsorji. Although we have not yet found any ritual literature written by him, it is clear that he wrote the 9 biographies of the 8 Mongolian bogdos in verse in Tibetan, the soldev, and the suleg maani composed by Shudarga Dulgun Khan in Mongolian. The importance of the research topic is due to the need to study the biography of Dagvajantsang, who left his mark on the history of Mongolian Buddhism. Solving this problem is important for understanding religious and historical processes in Mongolia.

Шар цоржмонголын төвөд хэлт утга зохиолнамтар зохиолShar TsorjiMongolian Tibetan literaturebiographyReferencesБямбаа, Р. (2004a). Монголчуудын төвөд хэлээр туурвисан монгол хэлэнд орчуулсан ном зүйн бүртгэл. I боть. Улаанбаатар.Byambaa, R. (2004a). Bibliography of works created in Tibetan language by the Mongols and translated into Mongolian. Vol. I. Ulaanbaatar.Бямбаа, Р. (2004b). Монголчуудын төвөд хэлээр туурвисан монгол хэлэнд орчуулсан ном зүйн бүртгэл. II боть. Улаанбаатар.Byambaa, R. (2004b). Bibliography of works created in Tibetan language by the Mongols and translated into Mongolian. Vol. II. Ulaanbaatar.Дылыкова, В.С. (2015). Тибетская агиографическая литература. Москва: Авторская книга.Dylykova, V.SC. (2015). Tibetskaya hagiograficheskaya literatura. Moscow: Avtorskaya kniga (in Russian).Монголын сүм хийдийн түүхэн товчоон (2009). Ерөнхий редактор С. Цэдэндамба. Улаанбаатар: Адмон хэвлэх үйлдвэр.Gombojab (1959). Mongγolčud-un töbed kele-ber jokiyaγsan jokiyal-un jüil (= Sochineniya mongolov, pisavshih na tibetskom yazyke). Studia Mongolica. I, fasc. 28. Ulaanbaatar: ShUDBH Erdem shinzhilgeenij hevlelijn gazar.Омакаева, Э. У. (2010). Письменная традиция. Калмыки. Москва: Наука. 382–387.Mongolyn sүm hijdijn tүүhen tovchoon (2009). Editor-in-chief S. Tsedendamba. Ulaanbaatar: Admon printing house.Отгонбаатар, Р., Цендина, А. Д. (2014). Образцы письменной традиции Северной Монголии. Алфавиты, транскрипции, языки (конец XVI–начало XX вв.). Редактор С.В. Веснина. Москва.Omakaeva, E. U. (2010). Pis’mennaya tradiciya. Kalmyki. Moscow: Nauka. 382–387 (in Russian).Сонинбаяр, Ш. (1995). Дагважанцан. Тийн удирдагч Жибзундамба их эрдэнийн намтар магтаалын үг сайн хувьтны сүсгийг сэргээгч оршвой. Төвөд хэлнээс орчуулж, эрдэм шинжилгээний тайлбар бичсэн Ш.Сонинбаяр. Өндөр гэгээний намтрууд оршвой. Эрхлэн хэвлүүлсэн Ш.Бира, Ш.Сонинбаяр, Д.Дашбадрах. Улаанбаатар.Otgonbaatar, R., Tsendina, A.D. (2014). Samples of the written tradition of Northern Mongolia. Alphabets, transcriptions, languages (late XVI–early XX centuries). Edited by S.V. Vesnina. Moscow (in Russian).Сүхбаатар, О. (2001). Монголын тахилгат уул усны сангийн судар оршвой. Эмхэтгэн боловсруулж, эрдэм шинжилгээний тайлбар судалгааг үйлдсэн Хатагин Осорнамжимын Сүхбаатар. Редактор проф. Л.Хүрэлбаатар, дэд доктор Ш.Сонинбаяр, Х. Бямбажав. Улаанбаатар.Shimanskaya, A. A. (2014). Zhanr namtara v tibetskoj literature. Religiovedenie. 3. 110–117 (in Russian).Туранская, А. А. (2015). «Гурбум» Миларэпы в контексте тибето-монгольской агиографии. Страны и народы Востока. 36. 378–402.Soninbayar, Sh. (1995). Dagvajantsan. Tijn udirdagch Zhibzundamba ih erdenijn namtar magtaalyn үg sajn huv’tny sүsgijg sergeegch orshvoj. Tөvөd helnees orchuulzh, erdem shinzhilgeenij tajlbar bichsen Sh. Soninbayar. Өndөr gegeenij namtruud orshvoj. Erhlen hevlүүlsen Sh. Bira, Sh. Soninbayar, D. Dashbadrah. Ulaanbaatar.Цэрэнсодном, Д. (1988). Монгол ном. «Үнэн» сонин. 02.27.Sүhbaatar, O. (2001). Mongolyn tahilgat uul usny sangijn sudar orshvoj. Emhetgen bolovsruulzh, erdem shinzhilgeenij tajlbar sudalgaag үjldsen Hatagin Osornamzhimyn Sүhbaatar. Redaktor prof. L.Hүrelbaatar, ded doktor Sh.Soninbayar, H. Byambazhav. Ulaanbaatar.Шиманская, А. А. (2014). Жанр намтара в тибетской литературе. Религиоведение. 3. 110–117.Tserensodnom, D. (1988). Mongol nom. “Үnen” sonin. 02.27.Gomboǰab (1959). Mongγolčud-un töbed kele-ber ǰokiyaγsan ǰokiyal-un ǰüil (= Сочинения монголов, писавших на тибетском языке). Studia Mongolica. I, fasc. 28. Улаанбаатар: ШУДБХ Эрдэм шинжилгээний хэвлэлийн газар.Turanskaya, A. A. (2015). “Gurbum” Milarepy v kontekste tibeto-mongol’skoj agiografii. Strany i narody Vostoka. 36. 378–402 (in Russian).Willis, J.D. (1985). On the Nature of rNam-thar: Early dGe-lugs-pa Siddha Biographies. Soundings in Tibetan Civilization. B. Aziz and M. Kapstein (eds.). New Delhi: Manohar. 304–319.Willis, J.D. (1985). On the Nature of rNam-thar: Early dGe-lugs-pa Siddha Biographies. Soundings in Tibetan Civilization. B. Aziz and M. Kapstein (eds.). New Delhi: Manohar. 304–319.

The authors declare that there are no conflicts of interest present.