nomadicNomadic civilization: historical researchNomadic civilization: historical research2782-3377Калмыцкий государственный университет им. Б.Б. Городовикова10.53315/2782-3377-2021-14-30-40-60-80nomadic-33Research ArticleТЕОРИЯ И ИСТОРИЯ КУЛЬТУРЫTHEORY AND HISTORY OF CULTUREМонголын нүүдэлчдийн уран зохиол дахь аавын дүр буюу хүн байхын учирThe image of the father in Mongolian nomadic literature or why it is necessary to be a manӨрнөхдэлгэрД.UrnukhdelgerD.

Ph.D, дэд профессор

Ховд 

Ph.D, Associate Professor

Hovd 

Ховд их сургуульМонголияHovd UniversityMongolia202118122020146080Copyright © Өрнөхдэлгэр Д., 20212021Өрнөхдэлгэр Д.Urnukhdelger D.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.nomadic-kalmsu.ru/jour/article/view/33

Монголын аман болон бичгийн уран зохиолд ээж, аавынхаа тухай бичээгүй, дуулаагүй зохиолч олдохгүй л болов уу. Монголын эртний болон орчин үеийн аль ч уран зохиолд эцэг эхийн үүрэг, зан чанар олон хэлбэр, өнгөөр илэрч ирсэн байдаг. Эцэг эхчүүд бол хүүхдүүдийнхээ аз жаргал, сайн сайхны төлөө зүүж, урладаг хүмүүс. Аав гэдэг үгийг монгол хэлэнд хэрэглэвэл толгойд орж ирсэн эхний үгс нь ээж. Дараа нь эх орон, хүү, уул, бурхан гэх мэт бөгөөд энэ бүхэн нь хүний амьдралын утга учир, мөн чанарыг тодруулж өгдөг. Монголын орчин үеийн уран зохиолд аавын тухай олон мянган бүтээл бий. Энэ сэдвээр 60 гаруй зохиолч, яруу найрагчдын 100 орчим бүтээлд дүн шинжилгээ хийхэд аавын дүр төрх, нас, сэтгэл санаа, зан чанар, өрөвч сэтгэл, үр хүүхдийнхээ төлөөх гавьяа, чин сэтгэл гэх мэт олон ялгааг харж болно. Монголын орчин үеийн уран зохиолд эцгийн үүргийг илэрхийлэхдээ дараах зургаан ерөнхий шинж чанарыг товойлгон үзүүлсэн байна: 1) эцэг хүний ач хариулах арга хэмжээ авах гэсэн хүүхдийн дотоод хүсэл; 2) эцгийн ариун дүр төрх, нандин дурсамжийг хадгалах; 3) хайртай эцэг эхээсээ хол байгаа хүүхдүүдийн чин сэтгэлийн талархал; 4) эцгээ алдсандаа уй гашуугийн илэрхийлэл; 5) эцэг хүний хайр, сүсэг бишрэлийг харуулах баяр баясгалан; 6) хортой хүчнээс хамгаалах эцэг хүний ариун дүр.

In Mongolian oral and written literature, you will not find a writer who has not written or spoken about his mother and father. In both ancient and modern Mongolian literature, parental roles and attributes have come to be seen in many forms and colors. Parents are the ones who wear them for the happiness and well-being of their children. When the word «father» is used in Mongolian language, the first words that come to mind with it are «mother», then «homeland», «son», «mountain», «god», etc., all of which highlight the meaning and essence of human life. Modern Mongolian literature contains thousands of works about the father. Analyzing about 60 works of more than 100 writers and poets on this topic, we can see many differences in the image of the father, age, mood, character, compassion, merit for his children, sincerity, etc. When expressing the role of a father in contemporary Mongolian literature, it has been embossed with the following six general characteristics: 1) the child’s inner desire to repay and respond to his or her father’s beneficence; 2) the sacred image of father and a precious memory left or kept in a moment; 3) cordial confession by children for their parents from a far place; 4) the expression of grief over the loss of a loving father; 5) the joy of rejoicing in the love and filial piety by father; 6) the expression of protecting or taking sides of father from any evil force.

монголын нүүдэлчидуран зохиолэцэгMongolian nomadsliteraturefatherhoodReferencesБадарч Пунцагийн (1999). «Хөөрхий» найраглал. МУЗД-65 (Монголын уран зохиолын дээж. Хойшид МУЗД гэх). Улаанбаатар. 198–201.Badarch Puntsagiin (1999). Poetry «Poor». SOML-65 (Samples of Mongolian literature, hereinafter referred to as SOML). Ulaanbaatar. 198–201(in Mongolian).Банзрагч Дашзэвэгийн (2006). «Хээр морьтой хүн». Монголын сонгомол яруу найраг. Улаанбаатар. Бархүү Нацагийн (1995). «Аавын хээр» шүлэг. МУЗД-8. Улаанбаатар. 32–33.Banzragch Dashzeveg (2006). «The Man on the Steppe Horse». Mongolian Classical Poetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Гаваасүрэн Лигдэнсүрэнгийн (2004). «Зүүдэнд уяатай аав» дууны шүлэг. МУЗД-108. Улаанбаатар. 168.Barkhuu Natsag (1995). Poem «Father’s steppe». SOML-8. Ulaanbaatar. 32–33 (in Mongolian).Галсан Тангадын (1995). «Миний аав» шүлэг. МУЗД-10. Улаанбаатар. 269–270.Gavaasuren Ligdensuren (2004). Poem of the song «Dad tied to a dream». SOML-108. Ulaanbaatar. 168 (in Mongolian).Гомбожав Доржийн (2002). «Аав минь» шүлэг. МУЗД-88. Улаанбаатар. 111; «Аавын хацар» шүлэг. МУЗД-88. Улаанбаатар. 126.Galsan Tangad (1995). Poem «My father». SOML-10. Ulaanbaatar. 269–270 (in Mongolian).Давааням Данигайн (2004). «Аавын ухаан» шүлэг. МУЗД-106. Улаанбаатар. 425–426.Gombojav Dorjiin (2002). Poem «My father». SOML-88. Ulaanbaatar. 111; poem «Father’s cheek». SOML-88. Ulaanbaatar. 126 (in Mongolian).Дагвадорж Чойсүрэнгийн (2003). «Аавдаа» шүлэг. МУЗД-102. Улаанбаатар. 71; «Хүү минь, би чамайгаа нэг их сайхан хайрлах гэсэн юм» шүлэг, МУЗД-102. Улаанбаатар. 76–77.Davaanyam Danigain (2004). Poem «Father’s Wisdom». SOML-106. Ulaanbaatar. 425–426 (in Mongolian).Дашбалбар Очирбатын (2001). «Бодол» шүлэг. МУЗД-74. Улаанбаатар. 64–65; « Намрын ухаарал» шүлэг. МУЗД-74. Улаанбаатар. 78–79; «Сэтгэл, ухаан хоёр» шүлэг. МУЗД- 74. Улаанбаатар. 244; «Элегия» шүлэг. МУЗД-74. Улаанбаатар. 92–97; «Ялан дийлэхийн ухаан» шүлэг. МУЗД-74. Улаанбаатар. 245.Dagvadorj Choisuren (2003). Poem «To my father». SOML-102. Ulaanbaatar. 71, «Son, I want to love you very much», verse, SOML-102. Ulaanbaatar. 76–77 (in Mongolian).Дашдамба Цэрэнжамцын (2004). «Миний охины төрсөн өдөр» шүлэг. МУЗД-107. Улаанбаатар. 151.Dashbalbar Ochirbatyn (2001). Poem «Thoughts», SOML-74. Ulaanbaatar. 64–65, Poem «Autumn Wisdom», SOML-74. Ulaanbaatar. 78–79, Poem «Mind and Mind», SOML-74. Ulaanbaatar. 2001. 244, Poem «Elegy», SOML-74. Ulaanbaatar. 2001. 92–97, Poem «The wisdom of victory», SOML-74. Ulaanbaatar. 245 (in Mongolian).Дашдооров Сормууниршийн (1981). «Аавын үг». Монголын шилдэг яруу найраг. Улаанбаатар.Dashdamba Tserenjamtsyn (2004). Poem «My daughter’s birthday». SOML-107. Ulaanbaatar. 151 (in Mongolian).Доржпалам Барнангийн (2002). «Юугаа ч хайрлаагүй аав аа» шүлэг. МУЗД-88. Улаанбаатар. 358.Dashdoorov Sormuunirshiin (1981). «Father’s word» is the best Mongolian poetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Доржцэрэн Навааншаравын (2004). «Аавууд» шүлэг. МУЗД-106. Улаанбаатар. 483.Dorjpalam Barnan (2002). Poem «Father who did not love anything», SOML-88. Ulaanbaatar. 358 (in Mongolian).Дулам Сэндэнжавын (2004). «Өвөө маань тэр өдрөө…» шүлэг. МУЗД- 93. Улаанбаатар. 154.Dorjtseren Navaansharav (2004). Poem «Fathers». SOML-106. Ulaanbaatar. 483 (in Mongolian).Дулмаа Шагдарын (2000). «Аав минь ажилсаг хүн байлаа» шүлэг. МУЗД-97. Улаанбаатар. 125–127; «Эцгийн голомт» шүлэг. Улаанбаатар. 26.Dulam Sendenjav (2004). Poem «My grandfather that day…». SOML-93. Ulaanbaatar. 154 (in Mongolian).Жамьяан Дагвын (1981). «Хүү минь». Монголын шилдэг яруу найраг. Улаанбаатар.Dulmaa Shagdar (2000). Poem «My father was a hard worker». SOML-97. Ulaanbaatar. 125-127, Poem «Father’s hearth». SOML-79. Ulaanbaatar. 26 (in Mongolian).Лхагвасүрэн Бавуугийн (1999). «Ачдаа үлдээх шүлэг». МУЗД-62. Улаанбаатар. 223; «Маргааш миний хүү цэрэгт мордоно» шүлэг. МУЗД-62. Улаанбаатар. 104–105; «Хүүдээ унших шүлэг». МУЗД-62. Улаанбаатар. 112; «Эр хүнийг хайрлаж яваарай» шүлэг. МУЗД-62. Улаанбаатар. 90–91.Jamyaan Dagwyn (1981).«My son» is the best. Mongolian poetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Пүрэвсүрэн Пүрэвжавын (1999). «Аавын захиа» шүлэг. МУЗД-64. Улаанбаатар. 59.Lhagvasuren Bavuu (1999). «Poems to leave to grandchildren». SOML-62. Ulaanbaatar. 223, Poem «Tomorrow my son will go to the army». -62. Ulaanbaatar. 1999. 104–105, «Read to Your Son». Ulaanbaatar. 1999. 112, Poem «Love a man», -62. Ulaanbaatar. 90–91(in Mongolian).Сумьяа Доржпаламын (2004). «Нутаг амьтай аав» дууны шүлэг, МУЗД-107. Улаанбаатар. 568.Purevsuren Purevjav (1999). Poem «Father’s letter». SOML-64. Ulaanbaatar. 59 (in Mongolian).Сундуй Бат-Очирын (2004). «Ухаан хайрласан аав» шүлэг. МУЗД-108. Улаанбаатар. 330–334.Sumyaa Dorjpalamyn (2004). Poem of the song «Father with a homeland». – 107. Ulaanbaatar. 568 (in Mongolian).Сундуй Оюунбадамын (2004). «Аав, хүү хоёр» шүлэг. МУЗД-106. Улаанбаатар. 551.Sundui Bat-Ochirin (2004). Poem «Wise father».SOML-108. Ulaanbaatar. 330–334 (in Mongolian).Сүрэнжав Шаравын (1998). «Миний охин» шүлэг. МУЗД-45. Улаанбаатар. 277–279; «Энхрий жаахан охин минь» шүлэг. 281; «Нэг модны намтар» дурсамж. 36–37.Sundui Oyunbadam (2004). Poem «Father and son». SOML-106. Ulaanbaatar. 551 (in Mongolian).Сэнгээ Дашзэвэгийн (1998). «Аавын захиа» шүлэг. МУЗД-42. Улаанбаатар. 32.Surenjav Sharav (1998). Poem «My daughter». SOML-45. Ulaanbaatar. 277-279, «My dear little girl», verse. 281, «Biography of a tree». 36–37 (in Mongolian).Сэрээнэн Ономын (1995). «Үнээн хүү минь тэгдэг юм» шүлэг., МУЗД-10. Улаанбаатар. 380–381.Sengee Dashzeveg (1998). Poem «Father’s letter». SOML-42. Ulaanbaatar. 32 (in Mongolian).Уянга Шагдарын (2004). «Аав» шүлэг. МУЗД-108. Улаанбаатар. 358–359.Sereenen Onom (1995). Poem «That’s what my true son does». SOML-10. Ulaanbaatar. 380–381 (in Mongolian).Хангайсайхан Хүрэн-Алагийн (2004). «Аавдаа бичих захидал» шүлэг. МУЗД-98. Улаанбаатар. 153.Awakening Shagdar (2004). Poem «Dad». SOML-108. 358–359 (in Mongolian).Хулан Цоодолын (2004). «Аавдаа» шүлэг. МУЗД-108. Улаанбаатар. 388–389.Khangaisaikhan Khuren-Alag (2004). Poem «Letter to my father». SOML-98. Ulaanbaatar. 153 (in Mongolian).Хуушаан Лувсандамбын (2001). «Аав минь адуучин явсан түүх» найраглал. МУЗД-76. Улаанбаатар. 214–233; «Миний эцэг» шүлэг. МУЗД-76. Улаанбаатар. 133; «Эцгийн хайр» шүлэг. МУЗД-76. Улаанбаатар. 134.Khulan Tsoodol (2004). Poem «To my father». SOML-108. 388–389 (in Mongolian).Хүрэлбаатар Бямбажавын (2002). «Аавдаа өргөсөн зул» шүлэг. МУЗД-84. Улаанбаатар. 134; «Алс хол зориход аавын захисан үг» шүлэг. МУЗД-84. Улаанбаатар. 66; «Эцгийн гэрийн хоймор нар дагаж суугаад». МУЗД-84. Улаанбаатар. 95–96.Monk Luvsandamba (2001). Poem «The story of my father as a horseman». SOML-76. Ulaanbaatar. 214–233, Poem «My father». SOML-76. Ulaanbaatar. 133, «Father’s love» poem. SOML-76. Ulaanbaatar. 134 (in Mongolian).Цоодол Дөнгөтийн (2001). «Үр минь үр минь» шүлэг. МУЗД-72. Улаанбаатар. 79; «Орой Эрэнцэн» шүлэг. МУЗД-72. Улаанбаатар. 299–304.Khurelbaatar Byambajav (2002). Poem «Candles offered to my father». SOML-84. Ulaanbaatar. 134, «Father’s words to go far away». SOML-84. Ulaanbaatar. 66, «Following the Father’s House». SOML-84. Ulaanbaatar. 95–96 (in Mongolian).Цэдэндорж Мишигийн (1998). «Хүний мөр» шүлэг. МУЗД-51. Улаанбаатар. 218–221.Tsoodol Dungutiin (2001). Poem «My children, my children». SOML-72. Ulaanbaatar. 79, Poem «Oroi Erentsen». SOML-72. Ulaanbaatar. 299–304 (in Mongolian).Чилаажав Хайдавын (2004). «Аавдаа би хайртай» дууны шүлэг. МУЗД-108. Улаанбаатар. 428.Tsedendorj Mishig (1998). Poem «Human footprint». SOML-51. Ulaanbaatar. 218–221 (in Mongolian).Шагдар Жамцын (1981). «Аавын хайр». Монголын шилдэг яруу найраг. Улаанбаатар.Chilaajav Khaidav (2004). Poem of the song «I love my father». SOML-108. Ulaanbaatar. 428 (in Mongolian).Шагдарсүрэн Данзанямын (2002). «Эрдэнэ» шүлэг. МУЗД-88. Улаанбаатар. 21.Shagdar Zhamtsyn (1981). «Father’s love».ThebestMongolianpoetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Ширчинсүрэн Мишигийн (1998). «Аав үхэл бид гурав» шүлэг. МУЗД-54. Улаанбаатар. 162–164; «Уужим энэ дэлхийд эцэг шиг хүн байх нь ээ би» шүлэг. МУЗД-54. Улаанбаатар. 183–184; «Хоёр морь аав бид дөрөв» шүлэг. МУЗД-54. Улаанбаатар. 165–168; «Хүүгийн хөлийн чимээ» шүлэг. МУЗД-54. Улаанбаатар. 88–92; «Эцгийн гэрийн гал» шүлэг. МУЗД-54. Улаанбаатар. 175.Shagdarsuren Danzanyam (2002). Poem «Treasure», SOML-88. Ulaanbaatar. 21 (in Mongolian).Эрдэнэбаатар Хөөдөөгийн (2006). «Урианхайн хөх уулс». Монголын сонгомол яруу найраг. Улаанбаатар.Shirchinsuren Mishig (1998). Poem «Daddy and I are three». SOML-54. Ulaanbaatar. 162–164, Poem «I will be a father like me in this vast world». SOML-54. Ulaanbaatar. 183–184, Poem «Two horses, father, four of us». SOML-54. Ulaanbaatar. 165–168, Poem «The sound of a boy’s feet». SOML-54. Ulaanbaatar. 88–92, «Father’s house fire» poem. SOML-54. Ulaanbaatar. 175 (in Mongolian).Эрдэнэбат Лувсанчүлтэмийн (2004). «Хүүдээ хэлэх шүлэг». МУЗД-108. Улаанбаатар. 279.Erdenebaatar Khoodoo (2006). «Blue Mountains of Uriankhai». Classic Mongolian poetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Эрдэнэ-Очир Арлааны (2004). «Дорноговь руу галт тэрэг хөдлөхөд» шүлэг. МУЗД-108. Улаанбаатар. 506.Erdenebat Luvsanchultem (2004). «Poems to tell to your son». SOML-108. Ulaanbaatar. 279 (in Mongolian).Явуухулан Бэгзийн (1998). «Эцгийн дурсгалд» шүлэг. МУЗД-34. Улаанбаатар. 1998. 90–92; «Тэхийн зогсоол» дууль. МУЗД-34. Улаанбаатар. 293–297.Erdene-Ochir Arlaan (2004). Poem «When the train moves to Dornogovi». SOML-108. Ulaanbaatar. 506 (in Mongolian).Байгалсайхан, С. (1995). Уран зохиол шинжлэлийн удиртгал. Улаанбаатар.Yavuukhulan Bagzi (1998). Poem «In memory of the father». SOML-34. Ulaanbaatar. 90–92, Hymn «Tehiin zogsool». SOML-34. Ulaanbaatar. 293–297 (in Mongolian).Батхуяг, П. (2006). Яруу найргаар ярилцахуй. Улаанбаатар.Baigalsaikhan, S. (1995). Introduction to Literary Studies. Ulaanbaatar (in Mongolian).Белинский, В. Г. (1947). Избранные сочинения. Т. 28, Москва.Batkhuyag, P. (2006). Conversation in poetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Гаадан, Х. (1986). Зохист аялгууны толин дахь адилтгал зүйрлэл. Улаанбаатар.Byelinskii, V. G. (1947). Favorite essays. 28. Moscow (in Russian).Галбаатар, Д. (1996). Эрс эргэлтийн босгон дээр. Улаанбаатар.Gaadan, H. (1986). The analogy in the mirror of proper melody. Ulaanbaatar (in Mongolian).Дашбалбар, О. (1991). Бурханы мэлмий. Улаанбаатар.Galbaatar, D. (1996). On the threshold of a sharp turn. Ulaanbaatar (in Mongolian).Лувсанцэрэн, Г. (2001). Төв үзлийн философийн онолын үндэс. Философийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан диссертаци. Улаанбаатар.Dashbalbar, O. (1991). The eyes of God. Ulaanbaatar (in Mongolian).Монголын орчин үеийн уран зохиолын товч түүх (1968). Улаанбаатар.Luvsantseren, G. (2001) Fundamentals of the Theory of Central Philosophy. Thesis for the degree of Doctor of Philosophy. Ulaanbaatar (in Mongolian).Монголын сонгомол өгүүллэг (2007). Улаанбаатар.A Brief History of Modern Mongolian Literature (1968). Ulaanbaatar (in Mongolian).Монголын сонгомол яруу найраг (2007). Улаанбаатар.Mongolian classic story (2007). Ulaanbaatar (in Mongolian).Монголын шилдэг өгүүллэгүүд (1971). Улаанбаатар.Mongolian Classical Poetry (2007). Ulaanbaatar (in Mongolian).Монголын шилдэг яруу найраг (1981). Улаанбаатар.The best Mongolian stories (1971). Ulaanbaatar (in Mongolian).Сампилдэндэв, X. (1990) Яруу найргийн шинэ төлөв. Улаанбаатар.The best Mongolian poetry (1981). Ulaanbaatar (in Mongolian).Хүрэлбаатар. Л, (1989). Сонгодог уламжлал монгол яруу найраг. Улаанбаатар.Sampildendev, X. (1990). A new state of poetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Цэнд, Д. (1972). Монголын орчин үеийн уянгын яруу найраг. Улаанбаатар.Scovel, Th. (2000). Psycholinguistics. Oxford University Press, Oxford.Энхбаяр, С. (1995). Ирэх урсгал. Улаанбаатар.Khurelbaatar, L., (1989). Classical tradition of Mongolian poetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Энхбаяр, С. (2019). Утга зохиолын онол. Улаанбаатар.Tsend, D. (1972). Modern Mongolian lyric poetry. Ulaanbaatar (in Mongolian).Явуухулан, Б. (1990). Түүвэр зохиол. Улаанбаатар.Enkhbayar, S. (1995). Incoming flow. Ulaanbaatar (in Mongolian).Scovel, Th. (2000). Psycholinguistics. Oxford University Press, Oxford.Enkhbayar, S. (2019). Literary theory. Ulaanbaatar (in Mongolian).Yavuukhulan, B. (1990). Collection of literature. Ulaanbaatar (in Mongolian).Yavuukhulan, B. (1990). Collection of literature. Ulaanbaatar (in Mongolian).

The authors declare that there are no conflicts of interest present.